Po definiciji, gojaznost je nakupljanje masnog tkiva iznad granica normale. Nastaje kao posledica povećanog unosa hrane i/ili smanjene energetske potrošnje. Mnogi faktori utiču na pojavu ovog stanja: genetski, hormonski, način života, lekovi...

U ordinaciji lekara opšte prakse dijagnozu gojaznosti postavljamo na osnovu indeksa telesne mase (ITM ili BMI), koji se izračunava po formuli – telesna težina/telesna visina na kvadrat, izražava se u kg/m2. Ako je vrednost BMI od 25 do 29,9, reč je o lakoj gojaznosti (I stepen), od 30-40 o srednje teškoj (II stepen), a preko 40 o ekstremnom stepenu poremećaja.

Epidemiološka istraživanja pokazuju da je gojaznost najrasprostranjenija bolest savremenog čoveka, sve je češća kod dece, stanovnika u urbanim sredinama koji se bave sedenternim profesijama. Siromašno stanovništvo je gojaznije u proseku zbog ishrane sa većom količinom masti i ugljenih hidrata. Gojazne osobe su u većem riziku da obole u odnosu na osobe sa normalnim ITM, između ostalog od tumora kolona , prostate, dojke i uterusa.

 Najčešći prateći poremećaji gojaznosti su:

–  kardiovaskularna oboljenja: hipertenzija, koronarna bolest i infarkt miokarda

–  metabolički poremećaji: dijabetes melitus II

 Prema rasporedu masnog tkiva, razlikuju se dva osnovna tipa gojaznosti: ginoidni ili ženski i androidni ili muški. Kod ginoidnog tipa višak masnog tkiva se nagomilava potkožno u donjim delovima tela, oko karlice i na butinama. Kod ovih osoba veća je sklonost ka pojavi mehaničkih komplikacija u vidu otežanog kretanja, insuficijencije periferne venske cirkulacije i respiratorne insuficijencije. Kod androidnog tipa masno tkivo se nagomilava u predelu ramena, grudnog koša i abdomena. Ovaj tip gojaznosti nosi povećan rizik od kardiovaskularnih i metaboličkih komplikacija.

U odnosu na histološke karakteristike masnog tkiva, postoji podela na hiperplastičnu i hipertrofičnu gojaznost. U prvom slučaju se povećava broj adipocita (mlađe osobe), a u drugom slučaju njihov volumen.

Etiopatogenetski mehanizmi koji dovode do gojaznosti su brojni. Poremećaji na ćelijskom nivou su locirani na prelazak preadipocita u adipocite. Nisu tačno utvrđeni činioci koji pored insulina i IGF1 dovode do proliferacije i regulacije funkcije metaboličkih enzima glicerofosfatdehidrogenaze i proteina 2 koji vezuje masne kiseline u adipocite. Dolazi do hipertrofije i hiperplazije adipocita u kojima se nakupljaju masne kiseline nastale hidrolizom triglicerida iz hilomikrona i VLDL pod uticajem lipoproteinske lipaze. Ako je aktivnost lipoproteinske lipaze povećana, doći će do povećanog stvaranja i nakupljanja triglicerida u adipocitima.

Gojaznost može da izazove poremećaje rada endokrinih žlezda (poremećaji menstrualnog ciklusa,  erektilne funkcije…) Sa kliničkog aspekta najznačajnija su kardiovaskularna i plućna oboljenja. Povećana količina masnog tkiva zahteva intenziviran srčani rad da bi se održala cirkulacija. To dovodi do hipertrofije, a zatim do dilatacije miokarda. Kod gojaznih osoba javlja se hipoventilacioni sindrom (pickwickov sindrom) usled povećanog metabolizma, stvara se višak ugljen-dioksida, što dovodi do plućne hiperventilacije, hipoksije i hiperkapnije, do depresije disajnog centra, pa su pacijenti pospani i cijanotični.

Gojaznost je stanje organizma koje postepeno nastaje. U ordinaciju dolaze pacijenti uglavnom zbog drugih tegoba, retko ko navodi višak kilograma kao glavni problem, već se kao tegobe navode zamaranje, otežano disanje, bolovi u kičmi, nogama, otežan hod. Dijagnozu postavljamo inspekcijom, merenjem visine, težine, obima struka i određivanjem ITM ili BMI pomoću tablica. Obim struka veći od 80 cm kod žena i 94 cm kod muškaraca nosi povećan rizik, a preko 88 cm kod žena i 102 cm kod muškaraca visok rizik za nastajanje KVS komplikacija. Takvom pacijentu se radi kompletan fizikalni pregled, pregled srčanog rada, disanja, EKG, palpacija stomaka, pulzacije na vratu i ekstremitetima, palpacija štitne žlezde, pregled vena na donjim ekstremitetima.

Istovremeno lečimo i gojaznost i druge bolesti, najčešće hipertenziju ili dijabetes. Kod gojaznih pacijenata u laboratoriji su uglavnom povećane vrednosti ukupnog holesterola, triglicerida i glikemija.

U početku pacijenti često sa nevericom prihvataju dijagnozu i predloženu terapiju jer smatraju da ne jedu prekomerno i da im se samo zadržava voda u organizmu.

LEČENJE

Svakom pacijentu treba pristupiti individualno, upoznati se sa njegovim načinom života, dnevnim režimom ishrane i mogućnostima za prilagođenu fizičku aktivnost. Neophodno je pacijenta psihološki pripremiti da je potrebno duže vreme za rezultate jer treba menjati loše navike koje su trajale duži vremenski period.

Osnova terapije je svakako dijeta izbalansirana tako da liči na prethodni način ishrane po izgledu, ukusu i mirisu hrane, ali sa smanjenim kalorijskim vrednostima dnevnog unosa. Pacijent treba da izađe iz ordinacije sa konkretnim informacijama i pisanim uputstvima. Svaki naredni dolazak podazumeva merenje težine i dikusiju, a češće kontrole su veoma korisne u motivacionom smislu. Fizička aktivnost se prilagođava individualnim sklonostima i potencijalima pacijenta i koriguje se tokom procesa terapije. 

Literatura: Interna medicina, glavni urednik prof. dr Dragoljub Manojlovic, prvo izdanje, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd,1998.

Dr Biljana Srećković , spec. opšte medicine