Klinička ispitivanja su istraživačke studije namenjene pronalaženju odgovora na naučna pitanja, kao i boljih načina za lečenje ili prevenciju bolesti. Razlikujemo klinička ispitivanja lekova i klinička ispitivanja medicinskih sredstava.

Istraživačke studije u kojima učestvuju pacijenti ili zdravi dobrovoljci sa idejom da se utiče na tok bolesti u cilju unapređenja terapije i iznalaženja načina za poboljšanje zdravstvene zaštite predstavljaju klinička ispitivanja.

Svaki lek se pre kliničke primene podvrgava studijskom istraživanju za dobijanje saznanja o njegovoj bezbednosti i efikasnosti. Klinička ispitivanja su ključna u pronalaženju i unapređivanju novih lekova koji imaju najviše izgleda da se pokažu efikasnim. Vrlo često, kada su molekularni putevi slični, isptivanje efikasnosti i bezbednosti leka paralelno se sprovodi za više bolesti.

Istraživanje novih terapijskih modaliteta u cilju da se izvrši evaluacija propratnih efekata, kao i u cilju sprečavanja bolesti imaju rastući potencijal.  Profesionalna reputacija istraživača je odgovorna za etičke aspekte istraživača, kao i za njihovu brigu za pacijente koja je od najvećeg značaja bez obzira na istraživački ishod za društvo kao celinu. Svako kliničko ispitivanje se sprovodi po pravilnicima i zakonima lokalnih vlada.

Centralni etički imperativi u oblasti kliničkih ispitivanja su poštovanje i promocija prava individue. Svako kliničko ispitivanje mora da poseduje odluku etičkog odbora. Ključno u kliničkim ispitivanjima je zaštita univerzalnih prava individue bez uticaja na verodostojnost naučnog ispitivanja. Istraživači moraju da vode računa o benefitu za pacijenta i da li je taj benefit za pacijenta i društvo veći od rizika za pacijenta. To je osnovni balans koji treba da bude zadovoljen. Etički komitet zauzima stav, donosi odluke i daje mišljenje o etičkim pitanjima od značaja za obezbeđenje dobre naučne prakse i očuvanja osnovnih načela, dužnosti i obaveza naučnih radnika utvrđenih kodeksom profesionalne etike. Da bi se donela odgovarajuća etička odluka, potrebno je prepoznati pravo etičko pitanje. U sklopu donošenja odluka važno je identifikovati da li određeno pitanje za sobom povlači oštećenje nekoga ili neke određene grupe. Etički odbor razmatra zahtev za sprovođenje kliničkog ispitivanja leka sa dokumentacijom i donosi odluku najkasnije 60 dana od dana utvrđivanja potpunosti zahteva. Etički odbor je dužan da o svojoj odluci obavesti sponzora kliničkog ispitivanja ili autorizovanu ugovornu istraživačku organizaciju, kao i Agenciju za lekove i medicinska sredstva Republike Srbije (ALIMS) u roku od 15 dana. Ako etički odbor ne donese pozitivnu odluku o sprovođenju kliničkog ispitivanja leka, ALIMS neće izdati dozvolu za sprovođenje kliničkog ispitivanja leka. Koordinaciju rada etičkih komiteta obavlja Etički odbor Srbije u vezi sa kliničkim ispitivanjima lekova, što je zasnovano na osnovu zakona koji uređuje zdravstvena zaštita. Etički odbor Srbije prati sprovođenje kliničkih ispitivanja lekova u zdravstvenim ustanovama na teritoriji Republike Srbije i odlučuje i daje mišljenja o određenim spornim pitanjima u vezi sa sprovođenjem kliničkih ispitivanja lekova ili medicinskih sredstava. Agencija za lekove i medicinska sredstva Republike Srbije dužna je da obaveštava Etički odbor Srbije o izdavanju dozvola za izvođenje kliničkih ispitivanja. Agencija za lekove i medicinska sredstva može tražiti mišljenje Etičkog odbora Srbije o podnetom zahtevu za sprovođenje kliničkog ispitivanja.

Svaka studija pokušava da nađe bolje načine za sprečavanje, dijagnozu ili lečenje zdravstvenih problema.

Svrha kliničkog ispitivanja je da se utvrdi da li su lek, tretman ili dijagnostičko sredstvo bezbedni i efikasni za lečenje određene bolesti ili stanja. Klinička ispitivanja upoređuju efikasnost novog leka, dijagnostičkog sredstva ili tretmana protiv standardnog, prihvaćenog lečenja ili protiv placeba, ako ne postoji standardni tretman. Studijskim programom predviđen je način praćenja pacijenta u toku, ali i posle same studije, što osigurava dodatnu negu i zdravstveni nadzor od onog koji je predviđen standardom zdravstvene zaštite. 

U toku studije pacijenti su podvrgnuti fizikalnim, dijagnostičkim i drugim pomoćnim metodama praćenja zdravstvenog stanja, kao što su laboratorijske analize, EKG, holter, kolonoskopija, kompjuterizovana tomografija…. Osnovni postulat prilikom izvođenja svih studijskih procedura je bezbednost pacijenta i ona je uvek na prvom mestu, kako medicinskom osoblju, tako i celom timu koji stoji sa strane sponzora kliničkog ispitivanja. Sve gore navedene metode se sprovode prevashodno u cilju praćenja neželjenih reakcija, a tek onda u svrhu praćenja efikasnosti samog leka, dijagnostičkog sredstva ili procedure.

Učestvovanje u kliničkom ispitivanju je dobrovoljno. Niko ne može da natera ispitanika da učestvuje. Ako ispitanik ne želi da učestvuje, biće mu ponuđen standardni tretman za zdravstveni problem. Odbijanje ispitanika da učestvuje u studiji ni na koji način ne može da utiče na dalje lečenje u smislu pružanja standardnih terapijskih modaliteta.

Pre početka ispitivanja svaki ispitanik se upoznaje sa ispitivanjem i potpisuje obaveštenje za pacijente i obrazac informisanog pristanka. Pored ispitanika, obrazac potpisuje i osoba koja objašnjava pristanak (podistraživač), kao i glavni istraživač. Obrazac sadrži opis svih relevantnih činjenica vezanih za istraživanje tipa: „Pozvani ste da učestvujete u istraživačkoj studiji jer imate .... bolest. Učešće u istraživačkoj studiji je dobrovoljno. Pre nego što donesete odluku, trebalo bi da znate zašto se istraživanje sprovodi i šta ono obuhvata. Molimo vas da pažljivo pročitate ovaj obrazac i da odluku donesete bez žurbe. Postavite studijskom lekaru (odnosno problemi tokom učešća u studiji, obaveštava se odmah studijski lekar. Takođe obaveštenje za pacijente i obrazac informisanog pristanka sadrže opis i pojašnjenje svih neželjenih dejstva obavljanja testova  (rizik video-ileokolonoskopije, vađenja krvi, snimanja EKG-om, snimanja grudnog koša rendgenom...). Obaveštenje daje važne informacije o kontracepciji i trudnoći. Daje se i objašnjenje o koristi od učešća u studiji (možda ćete imati, a možda i ne koristi od učešća u ovoj studiji). Moguća korist je poboljšanje (ili nastavak poboljšanja). Za vreme trajanja studije moguće je da vaše stanje ostane nepromenjeno ili da se pogorša (učešćem u studiji možete pomoći budućim pacijentima). Studijski tim pažljivo prati stanje ispitanika. Daje se objašnjenje o svim delovima studije (skrining, glavna studija, dugoročni produžetak, praćenje...), kao i spisak svih aktivnosti koje će se vršiti tokom studije (informisani pristanak, pregled istorije bolesti i lekova, primanje studijskog leka, EKG, rendgen (snimak) grudnog koša...).

Učešće u kliničkoj studiji je potpuno dobrovoljno. Ako pacijent prihvati da učestvuje u studiji, može kasnije da se predomisli. Može da porazgovara sa studijskim lekarom pre donošenja odluke. Može prekinuti svoje učešće u bilo kom trenutku i iz bilo kog razloga. Odluka pacijenta neće uticati na njegovu uobičajenu negu.

Svako kliničko ispitivanje u Srbiji mora da odobri i prati Agencija za lekove i medicinska sredstva (ALIMS) da bi se uverili da su mogući rizici manji od potencijalne koristi.

Etička i pravna pravila za medicinske prakse odnose se i na klinička ispitivanja. Većina kliničkih istraživanja reguliše vlada, sa specifičnim pravilima za zaštitu učesnika. Klinička ispitivanja prati pažljivo kontrolisan plan studije (protokol), koji objašnjava šta će svako raditi. Tokom kliničkog ispitivanja istraživači rezultate predstavljaju na naučnim skupovima, u medicinskim časopisima i vladinim agencijama. Ime učesnika u studiji ostaje tajna i ne pominje se u izveštajima.

Dodatne informacije ispitanik može dobiti kod svog lekara, a ukoliko to nije dovoljno, dodatne informacije se mogu dobiti na etičkom komitetu centra u kom se ispitanik leči.

Klinička ispitivanja su važna jer se tako upoređuju novi sa već prihvaćenim tretmanima. Oni omogućavaju istraživačima da saznaju da li je novi tretman bolji i efikasniji od postojećih. Važno je utvrditi i da li novi tretman ima manje ili veće ozbiljne sporedne efekte. Novi tretman možda neće biti efikasan ili može izazvati više neželjenih efekata od standardnih tretmana, što je takođe veoma važno utvrditi.

Klinička ispitivanja pomažu kompanijama da pronađu sigurnije i efikasnije lekove sa što manje neželjenih efekata, kako bi pacijenti dobili što kvalitetniji lek. Uspostavljena su sa ciljem dobijanja podataka koji će odrediti dalji tok razvoja leka, medicinskog sredstva i mogućnosti plasiranja na tržište kako bi dostupnost bila moguća u okviru standardne terapije i lečenja.

Agencija za lekove i medicinska sredstva Srbije za određeni lek ili medicinsko sredstvo svojim aktima potražuje rezultate i odgovore na pitanja bezbednosti, kvaliteta i efikasnosti kako bi kompanijama dodelila dozvolu za registrovanje leka na domaćem tržištu i uvrstila ga u protokole dobre kliničke prakse za određene indikacije. Ako se lek ne pokaže bezbednim i delotvornim kao standardni tretman, onda nije verovatno da će ga odobriti.

Klinička ispitivanja su takođe važna u pronalaženju tretmana ukoliko ne postoji standardni tretman. Svako kliničko ispitivanje u budućnosti može pomoći drugim ljudima koji imaju istu bolest.

Kompanija koja sponzoriše ispitivanje ima veoma stroge standarde i kriterijume, koji svi učesnici moraju da ispune.

Ako ispitanik ispunjava uslove, može biti „nasumično” izabran da dobije novi lek, lek koji se smatra standardnom terapijom ili placebo ili kombinaciju lekova koja je određena dizajnom istraživanja. U mnogim studijama ni ispitanik ni lekar ne znaju koji je tretman dobijen. Postoje uvek izuzeci, tako da se kod teških bolesti ne praktikuje nikada samo placebo, ukoliko već postoji efikasna terapija. Primenjuju se internacionalni standardi etičnosti koji su osnova svakog ispitivanja i dobrobit pojedinačnog pacijenta je uvek ispred interesa nauke ili bilo kod drugog interesa.

Kada su klinička ispitivanja prihvaćena i ispitanik da svoj pristanak da učestvuje, dobijaju se detaljna upustva putem informisanog pristanka, čije potpisivanje je preduslov ulaska u studiju (potpisivanje dokumenta je dokaz o dobrovoljnom pristanku za učešće).

Lek ili lečenje mora da prođe kroz tri faze pre nego što je odobren za upotrebu od ALIMS-a ili regulatornog tela u bilo kojoj drugoj zemlji. Važno je znati da se jedno isto istraživanje izvodi u više zemalja istovremeno po istim kriterijumima i metodima, što omogućava adekvatne rezultate i izvođenje zaključaka koji su neophodni.

Kada su klinička ispitivanja završena i kada su rezultati izučeni, ALIMS odlučuje da li će da odobri nastavak razvoja leka. Ako lek koji ste dobili ostaje u razvoju, možda ćete moći da dobijete više doza kao produžetak studije.

Ukoliko rezultati kliničkog ispitivanja pokazuju da je novi lek ili kombinacija lekova efikasnija od standardne terapije, novi lek može postati dostupan javnosti.

 

Literatura:

  1. Pravilnik o radu etičkog odbora. Fakultet medicinskih nauka Univerziteta u Kragujevcu.
  1. Pravilnik o sadržaju zahteva, odnosno dokumentacije za odobrenje kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva, kao i način sprovođenja kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva. Službeni glasnik RS br. 64/2011 i 91/2013. 
  1. Pravilnik o izmeni Pravilnika o sadržaju zahteva, odnosno dokumentacije za odobrenje kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva, kao i način sprovođenja kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva. Službeni glasnik RS, br. 60/2016.
  1. Pravilnik o izmeni Pravilnika o sadržaju zahteva, odnosno dokumentacije za odobrenje kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva, kao i način sprovođenja kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva. Službeni glasnik RS, br. 9/2018.
  1. Pravilnik o sadržaju zahteva, odnosno dokumentacije za odobrenje kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva, kao i način sprovođenja kliničkog ispitivanja leka i medicinskog sredstva. Službeni glasnik RS, br. 64/2011, 91/2013, 60/2016 i 9/2018.
  1. Smernice Dobre kliničke prakse u kliničkom ispitivanju. Službeni glasnik RS, br. 108/2017.