Virus humane imunodeficijencije (HIV, eng.“human immunodeficiency virus”) je otkriven osamdesetih godina prošlog veka, pripada familiji retrovirusa.Postoje dva tipa virusa, HIV-1 i HIV-2. HIV virus ima sposobnost inficiranja CD4+ T limfocita koje postepeno uništava, što vodi propadanju imunskog Sistema i nastanku imunodeficijencije. Terminalni stadijum HIV infekcije naziva se sindrom stečene imunodeficijencije (AIDS, eng. “acquired immunodeficiency syndrome”).

Kod osoba zaraženih HIV-om, AIDS nastaje posle više godina od infekcije, a preživljavanje bez antiretrovirusnih lekova iznosi samo par godina, što je bilo uobičajeno tokom osamdesetih godina prošlog veka. Oboleli su umirali od teških oportunističkih infekcija pluća, centralnog nervnog sistema, generalizovanih infekcija, tumora, posebno Kapošijevog sarkoma i različitih vrsta limfoma.

Ubrzo po otkrivanju HIV virusa, počela su intenzivna istraživanja u oblasti potencijalnih lekova. Prvi lek odobren za lečenje HIV-a bio je zidovudin u periodu od 1987. do 1990. godine i pripada grupi nukleozidnih inhibitora reverzne transkriptaze.Ubrzo su se pojavili i drugi lekovi iz iste grupe. Međutim, terapija je imala ograničen uspeh, zbog čega je nastavljeno sa istraživanjima u najbolje opremljenim laboratorijma sveta. Tek 1996. godine nakon otkrivanja nove grupe lekova kao što su proteazni inhibitori nastaje ,, Kombinovana antiretrovirusna terapija” koja je otvorila novo poglavlje u lečenju HIV obolelih.

Danas postoji više grupa antiretrovirusnih lekova, kao što su nukleotidni inhibitori reverzne transkriptaze, inhibitori integraze, inhibitori fuzije i antagonisti koreceptora.

Iako je i dalje neizlečiva bolest, zahvaljujući savremenoj terapiji, HIV predstavlja hroničnu infekciju s kojom bolesnik živi. Antiretrovirusna terapija dovodi do virusne supresije i na taj način popravlja ali i održava funkciju imunskog sistema, čime se smanjuje rizik za nastanak bolesti i komplikacija udruženih sa AIDS-om.

Lečenje se započinje uvek kombinovanom visokoaktivnom antiretrovirusnom terapijom (ARV) , tako da monoterapija ili kombinacija samo dva nukleozidna inhibitora reverzne transkriptaze ili dva proteazna inhibitora nisu terapijski izbor.

Ono što danas predstavlja osnov svake kombinovane terapije jesu nukleozidni ili nukleotidni inhibitori u kombinaciji sa nenukleozidnim inhibitorima reverzne transkriptaze, proteaznim inhibitorima, a poslednjih godina evropski vodiči predlažu kombinaciju sa inhibitorima integraze. Na ovakav način se ostvaruje sinergistički efekat terapije koja deluje na različitim mestima u replikativnom ciklusu virusa, blokirajući enzime koji su neophodni za preživljavanje virusa, ali i mesta vezivanja virusa za humanu ćeliju. Tako se ostvaruje snažna supresija virusne replikacije i sprečava pojava rezistencije čime se produžava asimptomatska faza bolesti, posebno kod rano započete terapije.

U međuvremenu, pronalaskom ARV lekova novije generacije neželjeni efekti su postali manje učestali i dosta blaži. Neželjena dejstva nekadašnje terapije kao što su lipodistrofija, metabolički poremećaji, periferna polineuropatija, gastrointestinalne smetnje, pankreatitis itd., danas se znatno ređe javljaju, što je posebno važno jer je terapija doživotna. Za razliku od poslednje dekade prošlog veka, kada je bilo potrebno uneti 20 do 30 tableta na dan za terapijski uspeh, sada je taj broj drastično manji i pacijenti nemaju problem da uzimaju redovno terapiju , sto je preduslov da se ne razvije rezistencija.

U praćenju terapijskog odgovora na antiretrovirusnu terapiju, danas raspolažemo sa dijagnostikom kojom određujemo broj kopija virusa u mililitru seruma, što omogućava bolje kvantitativno praćenje terapijskog odgovora, odnosno određivanje stepena viremije.

Dugi niz godina se kao parametar za uvođenje antiretrovirusne terapije koristio broj CD4+ T limfocita u krvi, pa se uvođenje terapije sprovodilo najpre kada njihov broj padne ispod 200/mm3, kasnije 350/ mm3, a najnoviji vodiči predlažu uvođenje terapije u momentu dijagnostikovanja HIV infekcije, bez obzira na broj CD4+T limfocita. Momentalno uvođenje terapije se preporučuje kod trudnica, obolelih od AIDS-a, simtomatske ili akutne HIV infekcije, nefropatije udružene sa HIV-om, koinfekcija hepatitis B i C virusom, kognitivnih poremećaja udruženih sa HIV-om itd.

Istrazivanja poslednjih godina su pokazala da kod bolesnika kod kojih je antiretrovirusna terapija uvedena u stadijumu terminalne imunodeficijencije sa brojem CD4+T limfocita ispod 200/mm3, i pored dobrog terapijskog odgovora, u određenoj meri ostaje imunska disfunkcija koja povećava rizik za nastanak brojih udruženih bolesti kao što su diabetes mellitus, osteoporoza, kardiovaskularne bolesti, maligniteti, bolesti bubrega i druge. Sa druge strane, rano uvođenje terapije može imati povoljan efekat na virusni rezervoar kao i na održavanje adekvatnog imunskog odgovora kod HIV inficiranih.

Od posebnog značaja je što ARV terapija dovodi do supresije virusa u krvi čime se smanjuje infektivnost obolelih a to utiče na prevenciju transmisije virusa.

Novije studije su pokazale da očekivni životni vek kod inficiranih dvadesetogodišnjaka kod kojih je uvedena ARV terapija , može biti blizu sedamdeset godina.

I pored činjenice da antiretrovirusna terapija ima niz neželjenih efekata, kao I da postoji rizik od razvoja rezistencije virusa, rano otkrivanje kliničkog stadijuma bolesti je od presudnog značaja za uvođenje aniretrovirusne terapije koja je nesumnjivo doprinela ne samo produžetku životnog veka pacijenata , već i poboljšanju kvaliteta života.

Doc.dr Biljana Popovska Jovičić, KC Kragujevac