Od samog otkrića HIV virusa 1983 godine, započinje i traganje za lekom protiv bolesti, koja se na svom početku nazivala kugom 20-tog veka i završavala se smrtno u toku 2 godine. Najveći problem je bio pronaći optimalni lek, kombinaciju više lekova ili vakcinu. Tokom različitih istraživanja upoznati su struktura virusa, njegove osobine i uticaj na imunitet organizma domaćina, varijabilnost, osetljivost prema različitim uslovima okoline i lekovima. Danas, posle više od 30 godina postignut je revolucionarni uspeh u terapijskom smislu. Savremeni lekovi deluju na proteine i enzime replikativnog ciklusa HIV-a, tako da se delujući na više mesta u tom ciklusu postižu najbolji rezultati, virus prestaje da se umnožava, pa nema ni negativnih efekata na imunitet. Zahvaljujući tome, bolest je uvedena u grupu hroničnih infekcija koje ukoliko se na vreme otkriju i blagovremeno leče, omogućavaju normalan životni i radni vek, reprodukciju, kao i prevenciju širenja bolesti na druge. Za sada je stav naučne i stručne javnosti da je terapija kontinuirana i doživotna.

Moglo bi se reći da danas nije problem sama HIV bolest, već pristup lečenju, koji mora biti individualan i podrazumeva mnoge preduslove za uspeh, od dostupnosti terapije svim inficiranim osobama, motivisanosti pacijenta za lečenje, podrške okoline, do izbora najboljeg terapijskog režima.

Grupe lekova, se prema mestu na kome deluju, dele na : inhibitore proteaza (PI), nenukleozidne i nenukleotidne inhibitore reverzne trenskriptaze ( NNRTI), nukleozidne i nukleotidne inhibitore reverzne transkriptaze ( NRTI), inhibitore integraze ( INSTI), inhibitore ulaska ( EI). Najefikasniji terapijski pristup je da se uvek kombinuju lekovi iz 2 razlicite grupe ( 2NRTI+ NNRTI  ili 2NRTI + PI ili 2NNRTI + INSTI  ili neka druga opcija). Prema svakom leku iz ovih grupa moguć je razvoj rezistencije, takođe je moguća istovremena rezistencija na više lekova iste grupe (klasna rezistencija), kao i rezistencija na lekove iz različitih grupa ( unakrsna rezistencija).

 Cilj kombinovane  antiretrovirisne terapije (cART) je da postigne maksimalnu supresiju umnožavanja virusa. Nivo viremije ( prisustva virusa u krvi) se meri testom  PCR HIV RNA , što je najbolji pokazatelj uspeha ili neuspeha terapije. Ukoliko je nivo viremije pod cART rastući i u nivou između 50-500cp/ml, može se sumnjati na razvoj otpornosti virusa - rezistencije na lekove. 

Definicija rezistencije

Rezistencija  virusa je sposobnost HIV-a da se  umnožava u prisustvu ARV(antiretrovirusnih)  lekova.

 Poreklo  otpornosti virusa

Poznato je da je HIV, jedan od  najpromenljivijih virusa u prirodi. Ubrzo nakon infekcije  svakodnevno se stvara 10⁹¯¹²  novih virusnih čestica od kojih su značajan broj promenjene - mutirane forme u odnosu na sam početak infekcije.

Razvoj rezistencije najčešće zavisi od terapijskog potencijala primenjenih lekova i stepena umnožavanja virusa pod terapijom .Rezistencija na ARV terapiju se dokazuje testovima .

Rezistencija može biti primarna , koja se javlja kod pacijenata koji nisu bili na antiretrovirusnoj terapiji, i sekundarana koja se javlja kod pacijenata koji su na antiretrovirusnoj terapiji.

Visok nivo otpornosti virusa nije obavezno odgovoran za neuspeh  lečenja.Kako bi se na vreme sprečila neefikasnost terapije , testovi rezistencije su veoma važni za nastavak lečenja HIV inficiranih pacijenata.

Testovi rezistencije se koriste da bi se napravila razlika između viroloških i neviroloških razloga neuspeha terapije i da bi se odredila optimalna terapijska strategija za kontrolu virusnog umnožavanja . Saradnja kliničkih lekara i virusloga je neophodna, kako bi se u odnosu na rezultate, mogao predvideti mogući razvoj rezistencije, pratiti pacijent i napraviti odabir odgovarajuće antiretrovirusne kombinacije lekova. 

Testovi rezistencije su dostupni u Srbiji, ali zbog cene i ograničenih sredstava koriste se onda kada je to neophodno, najčešće kod odluke o izmeni terapijskog rezima.

dr Vesna Mihailović infektolog,

Klinika za infektivne bolesti Klinički centar Niš