Kvalitet života predstavlja percepciju pojedinca o sopstvenom položaju u životu u kontekstu kulture i sistema vrednosti u kojima živi , kao i prema svojim ciljevima, očekivanjima, standardima i interesovanjima. To je široki koncept koji čine fizičko zdravlje pojedinca, psihički status, materijalna nezavisnost, socijalni odnosi I odnosi prema značajnim karakteristikama spoljašnje sredine (1).

Danas se smtara da je kvalitet života multidimenzionalan pojam koji podrazumeva ujedinjenje svih subjektivnih i objektivnih komponenti, te jedna od najprihvaćenijih definicija kvaliteta života definiše ovaj pojam kao opšte blagostanje koje uključuje objektivne činioce i subjektivno vrednovanje fizičkog, materijalnog, socijalnog i emotivnog blagostanja (2).

Kvalitet života iz perspektive zdravlja podrazumeva prisustvo opšteg fizičkog i mentalnog zdravlja koje omogućava svakodnevno funkcionisanje pojedinca u porodici, na poslu, kao i obavljanje drugih društvenih i socijalnih aktivnosti.
Ukoliko postoji bilo koje oboljenje, akutnog ili hroničnog toka, neminovno dolazi do lošijeg funkcionisanja pojedinca i smanjenja kvaliteta života. Iz tog razloga, kada se govori o kvalitetu života, neizbežno se kao polazna osnova koriste određeni aspekti definicije zdravlja.

Kvalitet života u vezi sa zdravljem (Health Related Quality of Life - HRQOL) definiše se kao percepcija bolesnika o uticaju bolesti i odgovarajućeg lečenja na njegovo telesno zdravlje, psihičko stanje, socijalnu komunikaciju, fizičku i radnu sposobnost (3).

Kvalitet života u vezi sa zdravljem sadrži četiri osnovne komponente:
• fizičko funkcionisanje (samozbrinjavanje, fizičke aktivnosti, društvene aktivnosti),
• simptomi povezani sa bolešću i/ili lečenjem,
• psihičko funkcionisanje (emocionalno stanje i kognitivno funkcionisanje),
• društveno funkcionisanje (socijalna interakcija)
Ispitivanje kvaliteta života bolesnika, a posebno osoba koje boluju od hroničnih bolesti, od velike je važnosti u svim kliničkim disciplinama imajući u vidu produženje životnog veka, a samim tim i povećanje broja hroničnih oboljenja koja utiču na kvalitet života. Ispitivanja su pokazala da je kod bolesnika sa hroničnim oboljenjima znatno smanjen kvalitet života usled oslabljenih fizičkih, mentalnih i socijalnih funkcija.
Određivanje kvaliteta života i njegova kvantifikacija obavlja se primenom velikog broja upitnika koji predstavljaju instrumente za merenje kvaliteta života (4).

U većini dosad sprovedenih studija merenja kvaliteta života koriste se različiti upitnici koji mogu biti:
A. opšti zdravstveni upitnici – poput ShortForm: SF-8, SF-12, SF-20, SF-36;
B. zdravstveni upitnici specifični za bolest, putem kojih se procenjuje kvalitet života obolelih od određene bolesti.
Zbog važnosti njihovog sadržaja za pacijenta specifični upitnici bolje odražavaju stanje obolelog, imaju veću validnost i pouzdanost za određeno oboIjenje od opštih zdravstvenih upitnika.
Proučavanje kvaliteta života je od izuzetnog značaja za staru populaciju. S obzirom na demografske promene koje su dovele do starenja stanovništva, kao i na sve duži životni vek, nove mere socijalne i zdravstvene politike prema starima sve više se usmeravaju na podizanje kvaliteta života starih, dok se naučna istraživanja sve više usmeravaju na otkrivanje faktora koji utiču na kvalitet života starih.
Postoje brojna istraživanja koja su za cilj imala procenu kvaliteta života kod starije populacije, kao i kod obolelih od demencije ili blagog kognitivnog poremećaja (BKP).

Koncept BKP podrazumeva granično stanje između normalnog starenja i demencije (specifičnijg AB) i predstavlja stanje u kome je prisutno kognitivno oštećenje koje može biti amnestičko/neamnestičko uz očuvanu funkcionalnost u aktivnostima svakodnevnog života i, što je veoma važno, u odsustvu kriterijuma za dijagnozu demencije.

Osim prisustva opštih preduslova, BKP se određuje i u odnosu na kriterijum amnestički/neamnestički, u zavisnosti od postojanja klinički značajnog oštećenja pamćenja, a koji istovremeno ne ispunjava uslove za postavljanje dijagnoze demencije. Odsustvo memorijskog deficita i postojanje blagog pada u drugim kognitivnim domenima jeste takođe preduslov za postavljanje dijagnoze tzv. neamnestičkog BKP. Vremenom osobe sa BKP postepeno mogu ispoljiti progresivni kognitivni pad i/ili promene u ličnosti i ponašanju, a takođe su pod povećanim rizikom za razvoj demencije (5).

Rano prepoznavanje osobe s blagim kognitivnim poremećajem (BKP), posebno onih kod kojih će promene u kogniciji vremenom evoluirati u demenciju u sklopu AB ( između 45 i 50 odsto osoba sa amnestičkim tipom BKP je u toku trogodišnjeg praćenja razvilo AB) veoma je značajno radi pravovremene terapijske intervencije u cilju usporavanja progresije bolesti (6).

S obzirom na to da je stepen kognitivnog osiromašenja kod BKP znatno manje izražen u odnosu na kognitivni pad kod demencije, kao i da nema gubitka funkcionalnosti u aktivnostima svakodnevnog života, oštećenja koja se odnose na kvalitet života su manje vidljiva drugima. (7).

Kvalitet života je ključan za razumevanje subjektivne dimenzije BKP. Međutim, istraživanja vezana za BKP često su usredsređena na ideju BKP kao faktora rizika za razvoj demencije, a ne na direktne efekte BKP.
Iz perspektive istraživanja posebno je značajno utvrditi interakcije između pojedinih aspekata kvaliteta života, kao i uzročne (neuronske, bihejvioralne i psihološke) procese koji povezuju BKP i kvalitet života. Treba napomenuti da tokom životnog veka različiti aspekti postaju relevantni za kvalitet života (fizički, psihološki ili socijalni).

Huseneder i sar. Su procenjivali kvalitet života pomoću WHOQOL-OLD upitnika, koji se posebno bavi domenima koji su relevantni za osobe starije od 60 godina:
1) senzorne sposobnosti (očuvanje vida i sluha – koliko utiču na svakodnevni život, kao i na sposobnost komunikacije s drugima);
(2) stepen autonomije i nezavisnog odlučivanja;
(3) osećaj zadovoljstva postignućima u životu, kao i opštim izgledima za budućnost (prošlosti, sadašnjosti i budućim aktivnostima);
(4) nivo aktivnosti i mogućnosti učešća u društvenim aktivnostima (društvena participacija);
(5) strahovi i stavovi koji se odnose na smrt i umiranje;
(6) mogućnosti da se iskusi ljubav ( intimnost).
Rezultati ovog istraživanja pokazuju da je stepen autonomije i nezavisnog odlučivanja značajno povezan s kvalitetom života kod BKP. To ima smisla, budući da pad kognitivnih sposobnosti i strah od daljeg pogoršanja direktno utiču na sposobnost pojedinaca da žive samostalno i donose sopstvene odluke (8). Pored toga, neki istraživači naglašavaju važnost promocije autonomije kako bi se povećao zdravstveni nivo kvaliteta života kod osoba sa BKP(9).

Poređenjem učesnika istraživanja sa BKP i bez njega pokazana je važna razlika u kvalitetu života u svim domenima, u smislu da je grupa bez BKP konstantno pokazivala više nivoe kvaliteta života, sa izuzetkom strahova i stavova o smrti i umiranju. Ovo bi moglo ukazati na činjenicu da se u slučaju BKP egzistencijalni strahovi u određenoj mjeri zamjenjuju bližim strahovima i brigama vezanim za svakodnevni život (8).
Činjenica da BKP nije povezan sa društvenom participacijom (8) može se posmatrati kao potencijalni resurs za one koji boluju od BKP, budući da je uključivanje u društvene aktivnosti povezano s nižim rizikom od napredovanja ka teškom obliku kognitivnog oštećenja [10].

Osim prethodno navedenog istraživanja, brojne studije bavile su se uticajem drugih kognitivnih domena na kvalitet života obolelih od BKP. Metaanalize reprezentativnih studija pokazale su da su simptomi depresije i anskioznosti mnogo češći kod osoba sa BKP nego kod osoba sa normalnom kognitivnom funkcijom, kao i da prisustvo upravo ovih poremećaja doprinosi sklonosti razvoja BKP, kao i bržoj progresiji BKP ka demenciji (11).

Takođe, značajni pad nivoa kvaliteta života primećen kod BKP povezan je s neuropsihijatrijskim simptomima, za koje se smatra da su povezani s ubrzanim funkcionalnim propadanjem (12).

Istraživanje Vajsa i sarardnika imalo je za cilj procenu kvaliteta života pacijenata u različitim stadijumima demencije, pacijenata sa BKP i zdravih kontrolnih subjekata. Rezultati ovog istraživanja pokazali su da su zdravi ispitanici i pacijenti sa dijagnozom umerenog AB pokazali bolji kvalitet života od pacijenata sa BKP i ranom fazom demencije, upravo zbog značajnijeg prisustva depresivnosti u ovoj grupi pacijenata. Rezultati ovog istraživanja takođe potvrđuju da je raspoloženje najjači prediktor kvaliteta života starijih osoba i pacijenata u različitim fazama kognitivnog propadanja (13).

Smanjeni nivo kvaliteta života kod BKP može imati višestruke posledice za pojedinca, kako na psihološkom tako i na fiziološkom, bihejvioralnom i društvenom planu.

 

 

LITERATURA:

1. World Health Organization. 1995 World Health Statistics Conclusions Annual. WHO,
Geneva: 1996.;
2. Felce D., Perry J. Quality of life: A contribution to its definition and measurement. Cardiff: Mental handicap in Wales applied research unit. 1993 Sep.
3. Armstrong D., Caldwell D. Origins of the concept of quality of life in health care: A rhetorical solution to a political problem. Social Theory & Health. 2004 Nov 1;2(4):361-71.
4.. Bowling A. Measuring health: a review of quality of life measurement scales. Philadelphia: Open University Press. Milton Keynes; 1994:37-40.
5. Petersen R. C., Smith G. E., Waring S. C., Ivnik R. J., Tangalos E. G., Kokmen E. Mild cognitive impairment: clinical characterization and outcome. Archives of neurology. 1999 Mar 1;56(3):303-8.
6. Albert M. S., DeKosky S. T., Dickson D., Dubois B., Feldman H. H., Fox N. C., Gamst A., Holtzman D. M., Jagust W. J., Petersen R. C., Snyder P. J. The diagnosis of mild cognitive impairment due to Alzheimer's disease: recommendations from the National Institute on Aging‐Alzheimer's Association workgroups on diagnostic guidelines for Alzheimer's disease. Alzheimer's & dementia. 2011 May; 7(3): 270-9.
7. Winblad B., Palmer K., Kivipelto M., Jelic V., Fratiglioni L., Wahlund L. O., Nordberg A., Bäckman L., Albert M., Almkvist O., Arai H. Mild cognitive impairment–beyond controversies, towards a consensus: report of the International Working Group on Mild Cognitive Impairment. Journal of internal medicine. 2004 Sep;256(3):240-6.
8. Hussenoeder F. S., Conrad I., Roehr S., Fuchs A., Pentzek M., Bickel H., Moesch E., Weyerer S., Werle J., Wiese B., Mamone S. Mild cognitive impairment and quality of life in the oldest old: a closer look. Quality of Life Research. 2020 Jan 28:1-9.
9. Clement-Carbonell V., Ferrer-Cascales R., Ruiz-Robledillo N., Rubio-Aparicio M., Portilla-Tamarit I., Cabañero-Martínez M. J. Differences in Autonomy and Health-Related Quality of Life between Resilient and Non-Resilient Individuals with Mild Cognitive Impairment. International journal of environmental research and public health. 2019 Jan;16(13):2317.
10. Hughes T. F., Flatt J. D., Fu B., Chang C. C., Ganguli M. Engagement in social activities and progression from mild to severe cognitive impairment: the MYHAT study. International psychogeriatrics. 2013 Apr;25(4):587-95.
11. Yates J. A., Clare L., Woods R. T. Mild cognitive impairment and mood: a systematic review. Reviews in Clinical Gerontology. 2013 Nov;23(4):317-56.
12. Teng E., Tassniyom K., Lu P. H. Reduced quality-of-life ratings in mild cognitive impairment: analyses of subject and informant responses. The American Journal of Geriatric Psychiatry. 2012 Dec 1;20(12):1016 25.
13. Weiss E. M., Papousek I, Fink A., Matt T., Marksteiner J., Deisenhammer E. A. Quality of life in mild cognitive impairment, patients with different stages of Alzheimer disease and healthy control subjects.
Neuropsychiatrie: Klinik, Diagnostik, Therapie und Rehabilitation: Organ der Gesellschaft Osterreichischer Nervenarzte und Psychiater. 2012;26(2):72-7.