Osobe obolele od shizofrenije se bore sa dva izazova: sa simptomima i nedaćama bolesti, ali i sa sa stereotipima i predrasudama koje proističu iz zabluda u vezi sa bolešću. (1)

Stigma ( reč grč.porekla - ”naglasiti, označiti” ) znači negativno obeležavanje osobe samo zato što ima dijagnozu psihičke bolesti (najčeše shizofreniju). To je globalna i univerzalna pojava izražena u određenoj meri kod različitih socioekonomskih i kulturoloških grupa.

Osoba je stigmatizovana kada se njeno određeno obeležje (npr. mentalni poremećaj) dovede u vezu s njegovim ostalim karakteristikama na način da se one vide kroz prizmu osnovnog diskreditujućeg svojstva, čime i one same postaju diskreditujuće (Biernat & Dovidio, 2000.)(2). Stigmatizovanje prozrokuje etiketiranje obolele osobe.
Stigma duševnog poremećaja se mora razumeti u kontekstu stereotipa o tom oboljenju. Osobe obolele od shizofrenije percipiraju se i prikazuju kao bića koja su nepredvidljiva, nerazumna i opasna. Očekivano, samopercepcija obolelog je u značajnoj meri uplivisana načinom na koji ga drugi vide. Osoba sa mentalnim poremećajem vremenom internalizuje društvene ideje i verovanja da je manje vrednuju zbog postojanja bolesti (3) zbog čega gleda na sebe sa sramom i stidom . To je proces samostigmatizacije (self-stigma). Self-stigma uzrokuje niz negativnih posledica: osoba gubi samopoštovanje (Wright et al., 2000); smanjuje se obim njenih socijalnih komunikacija (Link et al., 1991); smanjuje se kvalitet života (Rosenfield, 1997) .

Stigma (društvena stigma i samostigmatizacija) se može razumeti u terminima:

stereotipa ,predrasuda i diskriminacije. (3). Negativna uverenja o pojedincu, grupi ili sebi (stereotipi) mogu voditi do negativnih emocionalnih manifestacija; u kontekstu neutemeljenih stavova (predrasuda), ovakvi kognitivno- afektivni konstrukti dovode do tipične ponašajne reakcije (diskriminacije ).

Stigmatizacija shizofrenog pacijenta nije samo društveni nego i medicinsko- ekonomski problem. Ona ima jasan i direktan uticaj na tok i ishod lečenja i značajno određuje prognozu bolesti. Dugogodišnja težnja psihijatara za povećanjem uvida u bolest dovela do paradoksalnog rezultata : poboljšanja kličkog ishoda lečenja shizofrenije ali i negativnih psiholoških posledica. (niže samopoštovanje, loša percepcije sebe i budućnosti ...(5). Svojstvo rezistentnosti (otpornosti) obolelog na stigmatizaciju je u pozitivnoj vezi sa boljim stepenom funkcionisanja , samopoštovanjem i coping strategijama, a negativno povezana sa samostigmatizacijom. (6). Jasno je dokazana i obrnuta proporcionalnost samostigmatizacije i adherence shizofrenih pacijenata (7 ).

U pokušaju objektivnizacije ovog društvenog i medicinskog značajnog fenomena konstruisani su različiti upitnici. Jedan od najnovijih STIG-9 (self report) procenjuje kognitivne, bihejvioralne i afektivne aspekte stigmatizacije (8).

Napori udruženja profesionalaca , ali ljudi obolelih od shizofrenije treba da budu usmereni na bolje razumevanje ovog značajnog fenomena i intenzivne antistigma intervencije sa ciljem minimiziranja uticaja na ishod lečenja i kvaliteta života obolelih od shizofrenije. Mnogobrojni programi organizovani sa ciljem smanjenja stigme i njenog uticaja na određene grupe obuhvataju antistigma intervencije : protest, obrazovanje i kontakt (4). Protest, kao vid reakcije na diskriminativne postupke prema osobama sa shizofrenijom, je reaktivna strategija koja može da umanji negativni aspekt stigme, ali uz malo mogućnosti za afirmaciju pozitivnih stavova. Edukacija o shizofreniji daje mogućnost značajne promene u društvenoj proceni ovog poremećaja . Takodje kontakt pojedinaca ili grupa sa obolelim osobama kroz ličnoi iskustvo može značajno umanjiti stigmu.

Dr Biljana Lukić

Literatura:

1. Patrick Corrigan & Amy Watson Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World Psychiatry 2002. Feb ; 1(1): 16–20

2. Dušan Kecmanović (Ne)mogućnost prevencije stigme duševnog poremećaja i destigmatizacije osoba sa duševnim poremećajem. Psihološka istraživanja, Vol. XIII (2), 2010 185217

3. Holmes PE. River LP. Individual strategies for coping with the stigma of severe mental illness. Cogn Behav Pract. 1998;5:231–239.

4. Corrigan PW. Penn DL. Lessons from social psychology on discrediting psychiatric stigma. Am Psychol. 1999;54:765–776.

5. Floria H.N. et all. Unraveling the insight paradox: One-year longitudinal study on the relationships between insight, self-stigma, and life satisfaction among people with schizophrenia spectrum disorders. Schizoorenia research . Vol.197, July 2018, pag 124-130

6. Lauren et all. Correlates and moderators of stigma resistance among people with severe mental illness .Psychiatry research Vol 270, Oct 2018. pag 198-204

7. Ying et all .Stigma resistance and its association with internalised stigma and psychosocial outcomes among psychiatric outpatients, Psychiatry research, Vol 275, Nov 2017, pag 72-78

8. B.Gierk et all . Assessment of perceived mental health-related stigma: The Stigma-9 Questionnaire (STIG-9) Psychiatry research Available online 10 October 2018