U osnovi afektivnih poremećaja leži i njihovom kliničkom slikom dominira poremećaj  afekta ( raspoloženja ) u smislu hipertimije, tj. pojačanog afektivnog reagovanja, koje nije u skladu sa objektivnim okolnostima. Hipertimija se ispoljava ili patološki povišenim raspoloženjem (hipomanija, manija) ili, češće, patološkim neraspoloženjem (subdepresija, depresija).

Hipokrat je još u IV veku pre naše ere dao dobar opis depresije ili melanholije. Naziv melanholija potiče od njegovog shvatanja da se ova bolest razvija kada se crna žuč izlije i dospe do mozga (melanos =crn i chole = žuč). Prve jasnije izložene koncepcije  o manično-depresivnoj psihozi potiču od Bajaržea i Falrea 1849. Oni su opisali da se faze manije i depresije javljaju kod istih bolesnika, pa je 1854. upotrebljen naziv „folie a double forme“ (ludilo s dvostrukim oblikom, zbog naizmenične pojave depresije i manije).

Bipolarni  poremećaj karakteriše ponavljanje epizoda (najmanje dve ) u kojima su raspoloženje i aktivnost pacijenta znatno poremećeni, bilo da se radi  o povišenom raspoloženjui povećanoj energiji i aktivnosti (manija ili hipomanija ), a u drugim slučajevima  sniženje raspoloženja, pad energije i aktivnosti (depresija). Prema kriterijumima ICD-10 i DSM –V, depresivna epizoda koja se javlja u okviru bipolarnog poremećaja ne razlikuje se od depresivne epizode u rekurentnom depresivnom poremećaju.

Depresija – depresivna faza

Klinička slika depresije pokazuje bogatstvo simptomatologije i poremećenost mnogih psihičkih funkcija. Opšte stanje pacijenta može varirati od potpuno neprimetnog izgleda i ponašanja do psihomotorne retardacije ili agitacija, posebno kod starih pacijenata.

  • kršenje ruku, čupkanje kose najčešći su znaci agitacije.

Raspoloženje

  • sniženo je, pacijenti pokazuju vidan pad energije i interesovanja, promene u stepenu aktivnosti, osećanje krivice, gubitak apetita, misli o smrti ili suicidu. San, apetit, seksualna aktivnost i drugi biološki ritmovi su poremećeni.

Poremećaj percepcije

– Za pacijente koji imaju sumanute ideje i halucinacije kažemo da su psihotično-depresivni.

  • Sumanuti sadržaji (ideje) obično su sekundarne kao posledica poremećaja raspoloženja i najčešće su to osećanja krivice manje vrednosti, siromaštva, propasti, progonjenosti ili doživljaja smrtne telesne bolesti.

Poremećaji mišljenja

– Po sadržaju mogu kod nepsihotičnih pacijenata imati prisilnu formu takoreći sa istim sadržajem kao što su gorepomenute sumanute ideje, mada pacijent ima izvestan osećaj distance u odnosu na njih (zna da to baš nije tako).

– Prisilne misli duboko depresivnih pacijenata mogu biti suicidalne i u vezi sa tim treba biti veoma obazriv  – i najmanja pomisao na suicid treba biti shvaćena krajnje ozbiljno

– Formalni poremećaj mišljenja podrazumeva usporeni misaoni tok, latencu od po nekoliko minuta do odgovora na postavljeno pitanje. Njihov misaoni tok je usporen i siromašan, prisutni su misaoni blokovi.

Impulsivnost, suicid, homicid

– U proseku 10–15 % pacijenata izvrši suicid, a preko 75 % ima povratne misli o suicidu.

Orijentacija

– Depresivni pacijenti uglavnom nemaju poremećaja orijentacije prema osobama, vremenu i prostoru.

Pamćenje

– 50–75% pacijenata pokazuje privremeno oštećenje mnestičkih i kognitivnih funkcija (depresivna pseudodemencija).

Procena i kritičnost

– Više od pola pacijenata potpuno negira svoje stanje, a najčešće ih dovedu rođaci, prijatelji ili poslodavci koji su primetili drastičan pad u njihovom socijalnom funkcionisanju i smanjenje aktivnosti.

– Najbolje se vidi u toku intervjua kada se pacijent zamoli da kaže šta misli o proteklim događajima, o simptomima, njegovoj bolesti i životnim problemima.

Lečenje

Lečenje počinje razgovorom s pacijentom gde pacijent dobija objašnjenja o prirodi poremećaja, mogućim načinima lečenja, savete.

Depresija se leči antidepresivima (to su lekovi izbora u lečenju unipolarne depresije, primarni mehanizam dejstva im je povećanje koncentracije noradrenalina i/ili  serotonina u odgovarajućim sinapsama u CNS-u).

Lečenje se po pravilu započinje nekim od SSRI antidepresiva. Potrebno je lek davati u optimalnoj dozi najmanje mesec dana i iza toga napraviti evaluaciju kliničkog efekta lečenja. Ukoliko je došlo do zadovoljavajućeg poboljšanja, lečenje treba nastaviti još najmanje mesec dana, a potom preći na terapiju održavanja postignutog efekta. Ukoliko nije došlo do povlačenja simptoma, potrebno je lek zameniti nekim od antidepresiva druge grupe (najčešće nekim od tricikličnih antidepresiva ili venlafaksinom, odnosno mirtazapinom).

Izbor antidepresiva zavisi od profila neželjenih svojstava leka, kliničke slike aktuelne depresivne epizode, komorbiditeta i konkomitantne terapije. Jedno od pravila je da treba primeniti lek koji je u prethodnoj epizodi depresije pokazao zadovoljavajuću terapijsku efikasnost.

Ukoliko su izražene smetnje spavanja (nesanica), bira se antidepresiv s hipnotičkim efektom, a mogu se kombinovati i sa hipnoticima. Ako su ispoljene anksioznost i agitacija, primenjuju se benzodijazepini, dok se u slučaju psihotičnih depresija daju i antipsihotici.

Tokom akutne faze lečenja, koja obično traje oko dva meseca, antidepresive ne treba obustavljati, već preći na terapiju održavanja, koja traje oko šest meseci, a u slučaju hroničnog oblika bolesti lečenje može trajati od dve do tri godine.

Literatura:

  1. Marić J. Poremećaji raspoloženja . U Klinička psihijatrija, 11. prerađeno i dopunjeno izdanje. Beograd: Megraf 2004: 151–175
  2. Mihajlović G. Depresije. U Mihajlović G., urednik. Depresije i individualizacija doziranja antidepresiva. Kragujevac, Medicinski fakultet; 2001: 3–17
  3. Kličanin P., Klinička psihijatrija, Beograd, Institut za mentalno zdravlje 2003.
  4. Kaplan & Sadock. Mood disorders. Comprehensive text book of Psychiatry. Philadelphia: Lippincott company, 2009
  5. Evidence based medicine guidelines: Major depressive disorder, Henlsinki, Finland Medical Society Duodecim Publications Ltd.23. 4. 2002, p.1–4 (4 references)