Poremećaji ishrane su mentalno uslovljena oboljenja koja su, prema međunarodnoj klasifikaciji bolesti, označena kao F50. Karakterišu ih teške psihičke i fizičke smetnje koje mogu ugroziti zdravlje i život obolelog. Zajedničko za poremećaje iz ove grupe je patološki strah od debljine i poremećena telesna shema – ove osobe doživljavaju sebe kao „debele“ i kada su realno pothranjene, sa brojnim pridruženim poremećajima: raspoloženja, percepcije, odgovora na fizičke i emocionalne signale i obrazaca ponašanja vezanih za ishranu. Najčešći poremećaji ishrane su anoreksija nervoza i bulimija nervoza.

Anoreksija nervoza (starogrčki an – bez i oreksi – apetit) poremećaj je koji se javlja u 0,5–3,7 odsto celokupne populacije, više u 90% slučajeva se javlja kod ženskog pola, najčešće u uzrasnoj dobi od 13 do 18 godina , ali takođe mogu oboleti pretpubertetska deca, mlade, ali i starije žene – sve do menopauze, dečaci u adolescenciji, mladi muškarci… Poremećaj ima visoku stopu smrtnosti, i to 5–15%, koja je posledica iscrpljenosti ili suicida – anoreksija ima najveću stopu smrtnosti u odnosu na sve probleme mentalnog zdravlja! Ovo je multifaktorski uslovljen poremećaj (biološki – genetski i neuroendokrinološki, kao i psiho-socijalni činioci). Anoreksija je sindrom koji obuhvata sledeće simptome:

1. Celokupno ponašanje je usmereno ka gubitku ili održavanju niske telesne težine: telesna težina se održava na najmanje 15% ispod očekivane (predviđene za starost, pol, visinu i konstituciju) ili je BMI niži od 17,5, drastična redukcija unosa hrane – restriktivni tip, „preokupirani“ su hranom u smislu sastavljanja jelovnika, kalorijskih izračunavanja, spremanja hrane za porodicu, a pritom sami ne uzimaju hranu, paralelno organizuju ekscesivnu fizičku aktivnost, i to po mogućnosti najveći deo dana, dok se bulimični tip prejeda i izaziva sam sebi povraćanje. Oba mogu koristi purgative i laksative kako bi izgubili telesnu težinu.

2. Postojanje patološkog straha od debljine, često se može javiti opsesivno ponašanje u vidu opsesivnog čišćenja i pranja koje onemogućava svakodnevno funkcionisanje, depresivno raspoloženje je često kod ovih pacijenata.

3. Telesne komplikacije: pothranjenost različitog stepena je glavni klinički znak, sa mnogobrojnim komplikacijama na svim organima, sekundarnim poremećajem žlezda sa unutrašnjim lučenjem i metabolizma i poremećaji telesnih funkcija. Gubitak potkožnog masnog tkiva, smanjenje i slabost mišićne mase, osteoporoza, koža je suva, perutava. Javljaju se anemija, usporen srčani rad, hipotenzija, rad i funkcije jetre i creva su ozbiljno poremećeni, može se pojaviti upala gušterače, ruptura jednjaka ili želuca. Smanjena je funkcija gotovo svih žlezda sa unutrašnjim lučenjem, javlja se izostanak menstrualnog ciklusa – amenoreja, zatim poremećaji bubrežne funkcije, a kao posledica toga poremećaj ravnoteže elektrolita, pojava edema ili kamenaca. Stanje otežava i razvoj hipokalijemije, hipohloremične alkaloze, hiponatrijemije ili hipernatrijemije itd. Preterana upotreba laksativa može dovesti do dehidratacije, što može dovesti do metaboličke acidoze, porasta uree, mokraćne kiseline (hiperurikemije) i smanjenja magnezijuma. Ove somatske komplikacije mogu ugroziti život, zbog čega je lečenje u tim slučajevima na odeljenju intenzivne nege.

S obzirom na kompleksnost poremećaja, u lečenju se koristi jedan integrativni terapijski pristup: multifokalan (telesna težina, ponašanje i emocije), multidisciplinaran (psihijatar, psiholog, gastroenterolog, endokrinolog, nutricionista), multimetodski (farmakoterapija, psihoterapija). Osnovni cilj je povećanje telesne težine: ciljna težina iznosi oko 90–110% srednje težine za visinu i uzrast pacijentkinje, porast težine je 1,5–2 kg nedeljno, a u slučaju životne ugroženosti pacijentkinje nekada je neophodno plasirati nazogastričnu sondu, infuzije, visokokalorijski dodatak ishrani. Ako se pacijent leči ambulantno, neophodna je edukacija o zdravoj ishrani, psihoterapija, savetovanje porodice, medikamentna terapija – anksiolitici neposredno pre obroka, antidepresivi, atipični antipsihotici – olanzapin.
Anoreksija nervoza je poremećaj koji je veoma ozbiljan, pored visoke smrtnosti, 25% ovih pacijenata ostaje hronično bolesno, 40% se oporavi i relativno dobro funkcioniše sa povremenim umerenim znacima poremećaja ishrane.

Bulimija nervoza (starogrčki bous – vo i limos – glad) predstavlja kosmopolitsku bolest, javlja se kod 1–4% populacije, deset puta češće kod žena u odnosu na muškarce, prosečan uzrast javljanja bolesti je oko 18. godine, ali takođe mogu oboleti mlađe odrasle osobe. Uzroci su različiti, biološke, socijalne i psihološke prirode. Za razliku od pacijenata sa anoreksijom, osobe sa bulimijom su najčešće normalne ili blago povišene težine. Postoji stalna preokupacija jelom, neodoljiva želja za hranom i pacijent podleže epizodama preteranog uzimanja hrane, koje su najčešće unapred isplanirane (kada se unosi i do 10 puta veći kalorijski unos nego što je dnevno predviđeno), nakon čega (da bi se suprostavile gojenju) ove osobe uglavnom izazivaju povraćanje, manji broj jednostavno izbacuje sažvakanu hranu, preterano koriste laksative i diuretike, upražnjavaju ekscesivnu fizičku aktivnost. Na psihološkom planu ove osobe imaju patološki strah od gojaznosti, teškoća sa samopoštovanjem i kontrolom impulsa. Tok bolesti je uglavnom hroničan. U terapiji bulimije nervoze koristi se psihoterapija. Farmakoterapija je adjuvantna i koriste se antidepresivi iz grupe SSRI, kao i kombinacija psihoterapije i psihostabilizatora.


LITERATURA:

• Svetomir Bojanin, Smiljka Popović-Deušić i sar. Psihijatrija razvojnog doba. Beograd. 2012. 353–360.
• Miroslava Jašović Gašić, Dušica Lečić Toševski i sar. Psihijatrija – udžbenik za studente medicine. Beograd. 2014. 184–188.
• Katarina Dodig-Ćurkovic i sar. Psihopatologija dječje i adolescentne dobi. Svjetla grada Osijek. 2013. 286–309.