Pre više od jednog veka uočeno je da je životni vek kod pacijenata sa mentalnim poremećajima kraći u odnosu na opštu populaciju. Veza između mentalnih oboljenja i mortaliteta nije jednostavna. Većina ljudi sa menatalnim oboljenjima u stvari ne umire zbog svog primarnog oboljenja, već od srčanih ili drugih hroničnih oboljenja, infekcija, suicida ili drugih spoljašnjih uzroka… Takođe, stvari komplikuije i to što su menatlna oboljenja povezana sa povišenim faktorima rizika za mortalitet. Duševni bolesnici učestalije imaju nezdrave navike i stil življenja, u smislu upotrebe duvana, zloupotrebe psihoaktivnih supstanci, fizički su neaktivni i lošije se hrane. To, s druge strane, doprinosi učestalijem razvoju hroničnih medicinskih stanja kod ovih pacijenata. Pored toga, kod mentalnih poremećaja često postoji povećana genetska predispozicija za druga medicinska stanja, što povećava verovatnoću komorbidnih somatskih oboljenja. Primera radi, teži psihički poremećaji, kao što su shizofrenija i bipolarni poremećaj, često se javljaju zajedno uz hronične somatske bolesti, naročito kardiovaskularne bolesti i dijabetes. Ove pridružene bolesti su opet povezane s težim tokom mentalnog oboljenja, smanjenim kvalitetom života i preranom smrtnošću. Takođe, poznato je da štetna neželjena dejstva lekova koji se koriste u lečenju psihijatrijskih poremećajia povećavaju verovatnoću komorbidnih fizičkih stanja kod pacijenata s teškim mentalnim bolestima.

Iako je veza između mentalnih poremećaja i somatskih zdravstvenih komplikacija odavno prepoznata, somatske tegobe često ostaju nedovoljno lečene. Faktori koji su povezani sa mentalnom bolešću, npr. kognitivna oštećenja, smanjena sposobnost funkcionisanja i nedostatak komunikacionih veština, mogu učiniti primarnu zdravstvenu zaštitu teško dostupnom za ove pacijente. Čak i kada dobiju medicinsku negu, kvalitet je često lošiji, a ozbiljne somatske bolesti mogu ostati nedijagnostikovane i nelečene. Fokus lekara na ove probleme u kliničkoj praksi može pomoći pacijentima da poboljšaju opšte zdravlje i da se spreče hronična medicinska stanja.

Osobe sa mentalnim poremećajima imaju stopu smrtnosti koja je 2,22 puta veća od opšte populacije ili ljudi bez mentalnih poremećaja. Srednja vrednost broja potenciojalno izgubljenih godina života je oko 10 godina. Procenjuje se da se oko osam miliona smrti širom sveta svake godine može pripisati mentalnim poremećajima.

Prema opsežnoj studiji izvedenoj u skandinavskim zemljama (Danskoj, Švedskoj i Finskoj), pacijenti sa težim duševnim oboljenjima imaju u proseku 15 (žene) do 20 (muškarci) godina kraći životni vek u odnosu na opštu populaciju. Povećana smrtnost ovih bolesnika predstavlja ozbiljan problem za javno zdravlje. Da bi se unapredila mogućnost prevencije, neophodno je detaljnije razumeti povišenje mortaliteta različitih dijagnostičkih grupa prema glavnom uzroku smrtnosti.

SZO ima detaljna uputstva i preporuke za registraciju, kodiranje i klasifikaciju uzroka smrti. Prema preporukama, šifriranje uzroka smrti uglavnom se može podeliti u tri kategorije: 1) Bolesti i zdravstvena stanja (ICD-10: A00 – R99), (u ovu grupu spadaju: kardiovaskularna, maligna, respiratorna, endokrina i metabolička oboljenja i ostali poremećaji i med. stanja; 2) samoubistva (ICD-10: X60-84) 3) drugi spoljni uzroci osim samoubistava (ICD-10: V01 – Y98). (najčešće akcidenti i saobraćane nesreće).

Prateći uzroke smrti kod duševnih pacijenta uočeno je da životni vek bio kraći i kod muškaca i kod žena u svim dijagnostičkim grupama. Smrtnost od svih uzroka je povećana od 1,7 do 3,6 puta, zavisno od dijagnostičke grupe i pola, ali najizraženije razlike su bile kod poremećaja vezanih za zloupotrebu psihoaktivnih supstanci i poremećaja ličnosti, a najmanji kod afektivnih poremećaja. Isti obrazac se beleži i kod smrti uzrokovanih zdravstvenim stanjima i bolestima, koja je bila od 1,5 do 3,6 puta veća od očekivanog kod zloupotrebe supstanci i poremećaja ličnosti, dok su afektivni poremećaji bili povezani sa najmanjim prekomernim smrtnostima i za i muškarce i za žene. Smrtnosti zbog kardiovaskularnih bolesti su povećane dva do tri puta i za muškarce i za žene u svim dijagnostičkim grupama, dok su podaci o infekcijama i ostalim medicinskim uzrocima smrti povećani za dva do sedam puta za oba pola. Smrtnost od malignih oboljenja je bila povećana od 1,4 do dva puta. Smrtnost zbog drugih bolesti povećana je od 1,8 do sedam puta, najviše kod pacijenata sa zloupotrebom supstanci, a najmanje kod pacijenata sa afektivnim poremećajima – (detaljne analize u ovoj kategoriji pokazale su da je smrtnost usled poremećaja crevnog trakta, posebno bolesti jetre, bila najčešći uzroci smrti). Za samoubistvo rizik od mortaliteta je od devet do 37 puta veći za muškarce i 13 do 77 puta za žene. Afektivni poremećaji su povezani sa najvećim rizikom, a pacijenti sa zloupotrebom supstanci sa najnižim rizikom za oba pola. Smrt od drugih spoljnih uzroka (uključujući ubistva i nesreće) povećana je od tri do 10 puta za muškarce i od tri do 15 puta za žene. Kod pacijenata sa zloupotrebom supstanci je najveći, a kod pacijenata sa afektivnim poremećajima najmanji rizik. Svetska zdravstvena organijacija (SZO) preporučila je da bi prevencija samoubistava kod mentalno obolelih trebalo da ima visok prioritet u Evropi. U skladu s tim mnoge evropske zemlje su razvile određene strategije za prevenciju suicida.

Bolesti i zdravstvena stanja su najvažniji faktori skraćenja životnog veka ljudi sa bipolarnim poremećajem i shizofrenijom. Povećana smrtnosti zbog bolesti i zdravstvenih stanja, naročito kardiovaskularne bolesti i dijabetes, mogu teoretski biti objašnjeni: 1) viškom morbiditeta zbog nezdravog životnog stila i smanjene sposobnosti shvatanja potrebe za promenom ponašanja; 2) prekomernim jatrogenim morbiditetom, posebno zbog štetnih uticaja psihofarmaka; 3) nedovoljnim lečenjem somatskih poremećaja kod mentalno obolelih; 4) zajedničkim genetskim faktorima rizika za psihijatrijske i somatske poremećaje.

Povećana smrtnosti pacijenata sa mentalnim oboljenjimazbog zdravstvenih stanja, naročito kardiovaskularnih oboljenja i dijabetesa, doveli su do toga da Evropsko psihijatrijsko udruženje (EPA), Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa (EASD) i Evropsko društvo za kardiologiju (ESC) potpišu zajednički dokument sa preporukama za praćenje parametara koji služe kao pokazatelji povećanja rizika za metabolički sindrom i kardiovaskularne bolesti kod pacijenata sa mentalnim oboljenjima.

Pored medicinskih, i socioekonomski faktori utiču na portast mortaliteta kod pacijenata sa mentalnim pormećajima. Ovi pacijenti uglavnom imaju niže prihode, niži nivo obrazovanja i žive u neadekvatnim uslovima. Sve to u negativnom smislu doprinosi kako teškim mentalnim bolestima tako i hroničnim zdravstvenim stanjima.

Zaključak:
Rezultati ispitivanja na dvadeset i četiri studije (koje su se bavile procenom godina potencijalno izgubljenog života za osobe sa mentalnim poremećajima) pokazali su da ljudi sa mentalnim poremećajima imaju više godina potencijalno izgubljenog života u poređenju sa opštom populacijom. Za smrtnost od svih uzroka, smanjenje očekivanog životnog veka kretalo se od 1,4 do 32 godine, sa prosekom od 10,1 godine. Ukupno 67,3% smrtnih slučajeva kod ljudi sa mentalnim poremećajima nastalo je zbog prirodnih uzroka, 17,5% zbog neprirodnih uzroka, a ostatak zbog drugih ili nepoznatih uzroka.

Očekivano trajanje života kod težih mentalnih oboljenja je uopšteno bilo otprilike 15 godina manje za žene i 20 godina za muškarce u poređenju s opštom populacijom. Različite kategorije mentalnih poremećaja imaju različite stope rizika od određenih uzroka smrti, ali opšti obrazac je bio takav da su shizofrenija i poremećaji ličnosti povezani s najvišim rizikom za smrtnost zbog bolesti i medicinskih stanja; afektivni poremećaji i poremećaji ličnosti bili su povezani s najvećim rizikom od samoubistva, dok je zloupotreba supstanci bila povezana sa najvećim rizikom smrti od drugih spoljnih uzroka, uglavnom nesreća.

Prevencija usmerena na smanjenje mentalnih poremećaja i hroničnih zdravstvenih stanja od presudnog je značaja. Strategije za prevenciju samoubistava osoba sa mentalnim poremećajima uključuje edukaciju lekara za prepoznavanje mentalnih poremećaja i pružanje kvalitetnog tretmana mentalnog zdravlja. Prevencija i nega hroničnih zdravstvena stanja među ljudima sa mentalnim poremećajima zahtevaju promociju zdravog ponašanja, ranu dijagnozu i koordinisano upravljanje i integrisanu negu mentalnog zdravlja i opšteg medicinskog sistema.


Literatura:
1.) Excess Mortality, Causes of Death and Life Expectancy 270,770 Patients with Recent Onset of Mental Disorders in Denmark, Finland and Sweden Merete Nordentoft1,2*, Kristian Wahlbeck2,6, Jonas Ha ̈llgren3, Jeanette Westman2,4, Urban O ̈ sby4,5,Hassan Alinaghizadeh4, Mika Gissler2,6, Thomas Munk Laursen2,7
2.) Understanding excess mortality in persons with mental illness: 17-year follow up of a nationally representative US survey ) Benjamin G Druss 1 , Liping Zhao, Silke Von Esenwein, Elaine H Morrato, Steven C Marcus - 2011.
3.) Mortality in Mental Disorders and Global Disease Burden Implications –( A Systematic Review and Meta-analysis) Elizabeth Reisinger Walker, PhD, MPH, MAT, Robin E. McGee, MPH, and Benjamin G. Druss, MD, MPH 4.) Overview of Managing Medical Comorbidities in Patients With Severe Mental Illness Roger S. McIntyre - J Clin Psychiatry 2009; 5.) Comorbid Somatic Illnesses in Patients With Severe Mental Disorders: Clinical, Policy, and Research Challenges) W. Wolfgang Fleischhacker, MD; Marcelo Cetkovich-Bakmas, MD; Marc De Hert, MD, PhD; Charles H. Hennekens, MD, DrPH; Martin Lambert, MD; Stefan Leucht, MD; Mario Maj, MD; Roger S. McIntyre, MD; Dieter Naber, MD; John W. Newcomer, MD; Mark Olfson, MD; Urban Ösby, MD, PhD; Norman Sartorius, MD, PhD; and Jeffrey A. Lieberman, MD)
6.) The Effects of Undertreated Chronic Medical Illnesses in Patients With Severe Mental Disorders) Andrea Fagiolini, MD and Arianna Goracci, MD) J Clin Psychiatry 2009;