Porodična terapija je definisana kao psihoterapijski pristup usmeren na promenu interakcija bračnog para, nuklearne ili proširene porodice, kao i drugih interpersonalnih sistema, u cilju otklanjanja psiholoških i psihijatrijskih problema koji ometaju funkcionisanje porodice i njenih članova. U sistemskoj porodičnoj terapiji porodica se posmatra kao sistem koji se sastoji od različitih individua ili grupa individua koje funkcionišu kao subsistemi. Delovi sistema su u interakciji i promena u jednom delu sistema dovodi do promena u drugom delu. Porodična terapija je zainteresovana za interpersonalno, za relaciju – odnos između ljudi u kontekstu u kome žive. Potvrđena je povezanost relacionih procesa i kvaliteta mentalnog zdravlja pojedinca (Overbeek i sar, 2006). Iako (zavisno od pravca) uzima u obzir prošlo i buduće vreme, porodična terapija je ipak najvećim delom u sada i ovde. Pruža nosiocu simptoma (identifikovanom pacijentu), kao i njegovoj porodici, sasvim novu dimenziju u poimanju sebe i svoje bolesti.

Psihoze su teži oblici duševnih oboljenja kod kojih dominira otuđenje od realnosti, što se izražava sumanutim idejama (zablude na bolesnoj osnovi), halucinacijama (poremećaj u opažanju) i poremećajima raspoloženja u smislu bezrazložne veselosti ili žalosti, uz druge simptome i znake koji prate endogene depresije i manična stanja.

Porodica je mesto u kojem se može začeti jezgro psihotičnog poremećaja bilo da se radi o genetskim uticajima ili o uticajima porodične sredine koja oblikuje takvu strukturu ličnosti koja je sklona da se u stresnim situacijama dekompenzuje i reaguje psihotično. Kao što porodična sredina svojim nabojima i krizama može da olakša izbijanje psihoze, isto tako povoljnim životnim uslovima u porodici, sa što manje pritisaka, uz postepeno uvođenje u spoljašnji realan svet, porodica može da odloži, pa čak i spreči teže psihotične poremećaje.

Psihoze su hronične duševne bolesti i kao takve u većini slučajeva imaju genetsko ili biološko određenje. Međutim, mnoge psihotične reakcije nemaju vidljivu podlogu u biološkim poremećijima organizma. Štaviše, one su često samo simptom otežanog procesa sazrevanja i prilagođavanja. Kao simptomatsko ponašanje, psihoza može da ima značenje opomene na neprihvatanje realnosti koja je često opterećujuća za osetljivog čoveka. Takve psihotične reakcije često srećemo kod adolescenata u fazi separacije od roditelja ili kao prolazne paranoidne reakcije bračnih partnera u kriznim porodičnim situacijama. U slučajevima kada je duševna bolest više vezana za biološku prirodu čoveka, kao što je slučaj u BAP poremećaju, porodica svojim odnosima i specifičnostima može da ubrza ili uspori ciklično razbuktavanje bolesti.

Porodični sistem veoma brzo se organizuje oko bolesnog člana, tako da porodica funkcioniše na nižem nivou od onog kakvi su joj realni potencijali. Takva situacija najčešće dovodi do obolevanja i drugih članova (neuroze, psihosomatske bolesti) jer se u porodici stvara neprirodna atmosfera sa upotrebom mehanizama odbrane koji sprečavaju prirodan evolutivni tok sazrevanja i života drugih članova porodice.

Porodica i shizofrenija
Kada je dijagnoza shizofrenije postavljena, transformacija porodičnog sistema je slična onoj kada se porodica suočava s gubitkom. Reakcije na dijagnozu su najčešće: odbijanje dijagnoze – „to ne može nama da se desi“; neprihvatanje da je bolest hronična – „on/ona samo prolazi kroz krizu“; povlačenje od uobičajenih socijalnih relacija; doživljaj usamljenosti – „niko ne zna kroz šta prolazimo”; Posledica svega toga je odlaganje započinjanja lečenja i sve disfunkcionalniji obrasci funkcionisanja porodice. Stepen opterećenja bolešću najveći je u porodicama sa članom obolelim od Sch, 30–60% članova porodice trpi distres (Kulhara, 1999). Pozitivni simptomi su dramatičniji, negativni se teže podnose jer su stalno prisutni i progrediraju (Barrowclough, 2005).

Terapijski pristup
Terapijski pristup lečenju psihotičnih poremećaja je multidimenzionalni i integrativni, „vulnerability/stres“ model (Marsch, 1998; Bermanand Heru, 2005). Bolest i simptomi se shvataju kao proizvod interakcije bioloških, psiholoških i socijalnih faktora. Terapijska procena se bazira na biološkom deficitu pojedinca i deficitu pažnje, ali i saznanju da spoljni stresori nepovoljno utiču na vulnerabilnost. Psihoedukativni model se usredsređuje na adaptaciju, snage, veštine, izvore porodice kroz razvoj saradničkog odnosa, pružanje informacija o bolesti i davanju „putokaza“ u rešavanju poteškoća.

Psihoterapijske i psihosocijalne intervencije
U okviru multidimenzionalnog pristupa lečenju, koji se smatra efikasnom terapijskom strategijom, psihoterapijske i psihosocijalne intervencije usmerene su kapoboljšanju psiholoških i socijalnih aspekata funkcionisanja i imaju dugotrajan efekat na individualnu vulnerabilnost osoba obolelih od shizofrenije. Istraživanja su potvrdila da dobar terapijski savez i doživljaj obolelog da ga lekar sluša i razume predstavljaju značajan predictor kvaliteta komplijanse i kasnijeg odgovora na lečenje, što ukazuje na neophodnost uključivanja nekog od psihoterapijskih modaliteta ili psihosocijalnog intervenisanja u tretman obolelih.

Smatra se da su intervencije nužne u svim porodicama ovog tipa jer je porodica, pored pacijenta,najviše izložena shizofrenom poremećaju, a ima i najveći kako pozitivni tako i negativni uticaj. Pomoću intervencija se vrši procena uspešnosti porodice da motiviše obolelog da prihvati lečenje/lekove.
Favorizovanje univerzalnog modela tretmana nije realno, s obzirom na raznolikost partnerskih/porodičnih problema i povezanost sa individualnom psihopatologijom. Kombinuje se individualni i bračni/porodični pristup, intervencije integrativne porodične terapije. Individualno i grupno sprovođene
- Sistemska porodična terapija
- Psihoedukacija obolelog i porodice

Ciljevi psihoterapijskih i psihosocijalnih intervencija: smanjenje vulnerabilnosti obolelog, redukcija uticaja stresogenih životnih događaja, poboljšanje kvaliteta života, redukcija rizika od relapsa i nove epizode, smanjenje onesposobljenosti obolelog, poboljšanje socijalnih veština i strategija prevladavanja stresa, minimiziranje inteziteta simptomatologije, poboljšanje komplijanse.

Psihoedukacija
Ovaj pristup se koristi sa ciljem: prepoznavanja prodromalnih simptoma, učenja življenja sa psihopatološkim sadržajima, razvijanja potreba za optimalnim socijalnim kontaktima, anticipacije efekta velikih stresora, usvajanja stava o neophodnosti redovnih kontrola i uzimanja medikamentozne terapije.

Sistemska porodična psihoterapija
Korisno je što ranije uključivanje porodice u lečenje, budući da je kliničko iskustvo potvrdilo da su članovi porodice najviše motivisani za to upravo u fazama egzacerbacije bolesti. Najefikasnijim za započinjanje uključivanja porodice u tretman smatra se period bolničkog lečenja pacijenta. Veliki broj randomizovanih studija potvrdio je efikasnost primene porodičnih intervencija u lečenju osoba obolelih od shizofrenije. One redukuju stope relapsa, dužinu hospitalnog lečenja, intezitet simptomatologije, ali imaju i dodatne efekte u smislu poboljšanja socijalne funkcionalnosti obolelog i poznavanje same bolesti. Tretman može započeti u akutnoj fazi bolesti, ali i kasnije, tokom ambulantnog lečenja.

– Tokom akutne faze bolesti najbitnija je stabilizacija medikamentoznom terapijom. U ovoj fazi je moguće sprovoditi suportivnu terapiju i psihoedukaciju porodice sa ciljem da se obezbedi sigurnost, tretman i kontinuirano uzimanje lekova, prevenirati socijalni distres, redefinisati uloge i pravila u porodici.

– Neposredno nakon akutne faze bolesti: Predstavlja visokorizičanperiod – preterana osetljivost, preispitivanje, povećana reakcija na stress i lako izbijanje konflikta. U ovom period neophodna je pomoć u reintegrisanju svih članova porodice u normalan život koji su vodili pre epizode. Vrlo je važno sa članovima porodice razgovarati o epizodi koja je prošla, posebno o iskustvima pojedinca i terapeuta koji je lečio pacijenta u akutnoj epizodi. Korisno je pružiti informacije o daljoj medikaciji i lekarskom praćenju.

– Faza dugotrajnog lečenja: podrazumeva pomoć u diskutovanju i pregovorima o budućim epizodama bolesti. Pregovori su usmereni na prepoznavanje prvih prodromalnih znakova bolesti i plan šta činiti u tim situacijama konkretno.

Preporučuje se porodična terapija u trajanju od tri meseca do godinu dana, s anajmanje deset seansi. Primena porodičnih intervencija korisna je kod svih obolelih u fazi remisije bolesti, a koji žive ili su u bliskom kontaktu sa članovima porodice, u slučajevima nedavnog relapse ili postojećeg rizika od relapsa, kao i perzistirajućih simptoma bolesti.

Multipla porodična grupna terapija (MPGT)
Ovakav pristup je fokusiran na potencijale porodica da uče jedne od drugih. Umesto da stručnjaci edukuju porodice, suštinska ideja je da porodice uče jedna od druge. Pored toga, potom mogu da savetuju i pomognu ne samo svojoj nego i drugim porodicama da ostvare promene. MPGT su razvijali: Piter Lake, McFarlane (SAD), Asen (UK). Kratkotrajna multipla porodična grupa –za pacijente sa dobrom prognozom mala grupa (okupljanje od tri do pet porodica), intenzivna, sa naglaskom na rešavanju problema, poboljšanju komunikacije, korigovanju porodične hijerarhije i dezorganizacije. Seanse obično traju po dva sata, u trajanju od šest do devet meseci. Rezultati ovakvog pristupa su pokazali da su članovi porodica imali pozitivno iskustvo u vezi sa grupama i da su opisali kako je dobro otkriti „da nisi sam i jedini“.


LITERATURA:
1) Rudi Dalosi, Ros Drejper, Sistemska porodična psihoterapija, teorija i praksa, 2012, 316–325 str.
2) Mila Goldner-Vukov, Porodica u krizi, 1988, 117–120 str.
3) Marklena Milojković, Jelena Srna, Radmila Mićović, Porodična terapija, 1997, 9–11 str.
4) Nacionalni vodič dobre kliničke prakse za dijagnostikovanje i lečenje shizofrenije, 2013, 39–40 str.