Cistična fibroza (CF): uzroci, klinička slika, prognoza, lečenje

Dr Lidija Đuričić Živković, pulmolog

Cistična fibroza je najčešća monogenska bolest kod ljudi bele rase, što znači da je to genetsko oboljenje koje nastaje usled promene samo u jednom genu. Ona se nasleđuje autozomno recesivno, znači da osoba mora da nasledi po jedan takav gen od svakog roditelja da bi ispoljila oboljenje. Ako nasledi samo jedan recesivni gen, biće prenosilac, ali neće imati simptome bolesti, jer je dominantni gen „sakrio“ efekat recesivnog. Oko 5% populacije nosi jedan mutirani gen za cističnu fibrozu, a da pritom ne ispoljava znake bolesti. Uzrok ove bolesti su mutacije u genu CFTR (eng. Cystic FibrosisTransmembrane Conductance Regulator), koji se nalazi na hromozomu 7. CF se ispoljava na brojnim organskim sistemima i zato ima širok spektar kliničkog ispoljavanja. Najčešće se ispoljava kroz hroničnu plućnu patologiju (simptomatologiju), zatim insuficijenciju pankreasa, opstrukciju žučnih puteva, bilijarnu cirozu, povećanu eliminaciju NaCl usled čega je koža slana, a kod muškaraca su česte promene na reproduktivnim organima. Osnovno obeležje cistične fibroze je hronična progesivna plućna bolest. Inflamacijske (upalne) promene u plućima ustanovljene su još u periodu odojčeta. Hronična kolonizacija disajnih puteva bakterijama (S. aureus, H. influence, P. aeruginosa) nastaje u ranoj fazi plućne bolesti, kasnije se razvija hronična infekcija disajnih puteva pluća u kojoj Pseudomonas aeruginosa ima najznačajniju ulogu. Plućna bolest se ispoljava hroničnim kašljem, ubrzanim disanjem, intrakostalnim retrakcijama koje predstavljaju pomicanje kože između rebara prema unutra, kao i znacima hiperinflacije pluća. CF se zahvaljujući savremenim dijagnostičkim metodama obično otkriva veoma rano. Postoji nekoliko dijagnostičkih metoda za otkrivanje bolesti: određivanje koncentracije hlorida u znoju (pouzdan indirektan način) kao i putem genetskih analiza. Simptomi zbog kojih treba posumnjati da pacijent ima cističnu fibrozu su kašalj, iskašljavanje, česte plućne infekcije, povremene hemoptizije koje predstavljaju iskašljavanje krvi iz dušnika i bronhija, progresivno zamaranje, povremeno zviždanje i bol u grudima. Česta je pojava maljičastih prstiju (zadebljanje vrhova prstiju na rukama i nogama), upale sinusa, nosnih polipa, kao i pojava povećane koncentracije soli u znoju.

Od ostalih simptoma moguć je sindrom malapsorpcije, koji predstavlja poremećaj u apsorpciji jednostavnih hranjivih materija poput amino-kiselina, masti, vitamina ili prostih šećera u crevima, usled čega su pacijenti pothranjeni. Nisu retki bolovi u stomaku, proliv, masna i obilna stolica, uvećana jetra i slezina, a ređe je prisutna bilijarna ciroza, koja predstavlja oštećenja žučnih puteva unutar jetre. Moguća je pojava dijabetesa kao posledica osnovne bolesti. Trudnoća predstavlja rizik zbog prenošenja gena na decu.

Ukoliko se cistična fibroza otkrije u dečjem uzrastu, lečenje je doživotno i svakodnevno, ali s boljom prognozom. Lečenje obolelih od cistične fibroze zahteva multidisciplinarni pristup, u zavisnosti od toga koji je organ zahvaćen. U lečenju se koriste inhalatorni lekovi, antibiotici, sredstva za razređivanje gustog sekreta u disajnim putevima... Važna je adekvatna ishrana s polivitaminskim preparatima, supstitucija pankreasnih enzima i fizikalna terapija koja ima značajnu ulogu u lečenju obolelih od cistične fibroze.

Cilj terapije je smanjiti oštećenje tkiva, povećati bronhijalni klirens, promeniti sastav mukusa, suzbiti hronične infekcije i inflamaciju disajnih puteva. U slučaju pogoršanja lečenje zahteva intravensku antibiotsku terapiju u bolničkim uslovima.

Transplatacija pluća je krajnja terpijska opcija, ali se u Srbiji ne radi zbog nedostatka donora. Prema dosadašnjim podacima, preživljavanje transplantiranih pacijenata je duže od pet godina.

Smatra se da u Srbiji živi preko 300 odraslih osoba i dece s dijagnozom cistične fibroze. Životni vek ovih pacijenata je dosta skraćen u odnosu na uobičajni. Postoji inovativna terapija koje deluje na uzrok bolesti, ali je važno da se uključi na vreme, pre nego što dođe do oštećenja organa, prvenstveno pluća i pankreasa. U tom slučaju se životni vek znatno produžava.

Literatura:

  1. European Cystic Fibrosis Society Patient Registry (ECFSPR) Annual Report 2023, Zolin A., Adamoli A., Bakkeheim E,, 2025.
  2. The Changing Epidemiology of Cystic Fibrosis: Incidence, Survival and Impact of the CFTR Gene Discovery Virginie Scotet, Carine L’Hostis and Claude Férec Inserm, University of Brest
  3. Canadian Cystic Fibrosis Registry Annual Data Report 2018. acessed on 20 April 2020
  4. Bell S. C., Mall M. A., Gutierrez H., Macek M., Madge M., Davies J. C., Burgel P. R., Tullis E., Castanos C., Castellani C., et al. The Future of Cystic Fibrosis Care: A Global Perspective. Lancet Respir. Med. 2020;8:65–124. doi: 10.1016/S2213-2600(19)30337-6.
  5. Dakin C. J., Numa A. H., Wang H., Morton J. R., Vertzyas C. C., Henry R. L. Inflammation, infection, and pulmonary function in infants and young children with cystic fibrosis. Am J Respir Crit Care Med. 2002;165:904–910. doi: 10.1164/ajrccm.165.7.2010139. PubMed
  6. Stephenson A. L., Stanojevic S., Sykes J., Burgel P. R. The changing epidemiology and demography of cystic fibrosis. Presse Med. 2017;46:e87–e95. doi: 10.1016/j.lpm.2017.04.012
  7. Stephenson A. L., Tom M., Berthiaume Y., Singer L. G., Aaron S. D., Whitmore G. A., Stanojevic S. A contemporary survival analysis of individuals with cystic fibrosis: A cohortstudy. Eur. Respir. J. 2015;45:670–679. doi: 10.1183/09031936.00119714.
  8. Vawter G. F., Shwachman H. (1979) Cysticfibrosis in adults: An autopsy study. Pathol Ann, 14, 357-82
  9. Williams S. M., Goodman R., Thomson, A., McHugh, K., Lindsell, D. R. M. (2002) Ultrasound Evaluation of Liver Disease in Cystic Fibrosis as Partofan Annual Assessment Clinic: A 9-year Review. Clinical Radiology, 57(5): 365-370
  10. Schechter M. S. Reevaluating approaches to cystic fibrosis pulmonary exacerbations. Pediatr Pulmonol. 2018 Nov;53(S3):S51-S63.
  11. Sanders D. B., Hoffman L. R., Emerson J., et al. Returnof FEV1 after pulmonary exacerbation in children with cystic fibrosis. Pediatr Pulmonol. 2010;45:127–134.
  12. Waters V. J., Stanojevic S., Sonneveld N., et al. Factors as sociated with response to treatment of pulmonary exacerbations in cystic fibrosis patients. J Cyst Fibros. 2015;14:755–762 

Podeli ovu stranicu: